យើងរៀនអាន អត្ថបទខ្មែរ

អត្ថបទខ្មែរបូរាណនេះ បានសរសេរឡើងនៅឆ្នាំ្ ១៨៨៦, ពោលគឺក្នុងសម៍យ អាណានិគមបារាំង ។

សូមសរសេរអត្ថបទនេះជាថ្មី ដោយគោរពតាមក្បួនអក្ខរាវិរុទ្ធ, និងយកជាគោលនូវ ៖

– វចនានុក្រមខ្មែរ សម្ដេច ជួន ណាត, ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត, ១៩៦៧
– វចនានុក្រមអក្ខរាវិរុទ្ធ នៃភាសាខ្មែរ, វិទ្យាស្ថានភាសាជាតិ នៃរាជបណ្ឌិតសភា កម្ភុជា, ២០០៥ ។

ឧទាហរណ៏ ៖

– ពាកប្ដិងពិ្យវា្យ… = ពាក្យប្ដឹងពីវាយ …

    ពាកប្ដិងពិ្យវា្យគ្នាត្រូវរ៏បួស

    ថ្ងៃយ ᧴ ៩ ឆ្នាំរ៏កានុព្ភសក្ស៏ សូម្ទានចៅផល់លិវខ្ញុំប្របា្ទផ្ទះនៅក្នុងក្រ៏មមឿង ខ្ញុំប្របា្ទសូមធ្វើហជាដំណើតាមចំណាំ នាំមកក្រាបប្រនិបាត្តប្ដិង លោកអ្នកឲកញ៉ាម៏ហាវិនិឆៃ នៅអ្សលោកចៅក្រំសូម្ទានជ្រាប ដ្បិតខ្ញុំប្របា្ទកើតទុក្ខពុំសុក្ខចិត្រ នឹងថៅកែនាងគុងនៅភូមចិនដំដែក
    ក្នុងក្រ៏មមឿងជាមូ្យគ្នា កាលនៅ ថ្ងៃយ ᧳ ៩ នេះខ្ញុំប្របា្ទបានទៅទាប្រាកពិ្យថៅកែ ដែលចង្ការខ្ញុំប្របា្ទ
    នោះស្រាបតែថៅកែ ។ ជេខ្ញុំថា អាឆ្កែរទាប្រាកឥ្យ អាញមិន្ទាន់បានសងទេ ហើ្យខ្ញុំប្របា្ទជេទៅវិញថា អាឆ្កែ អាញ់ទាប្រាកអាញ់ នោះថៅកែមកវ៉ា្យខ្ញុំប្របា្ទនិងប្រនង់ ត្រូវដៃរ៏បួសជាធ្អន់ នេះមានអ្នកមានឈ្មោះបានដិងបានឮបានឃើញផង ហែតនេះខ្ញុំប្របា្ទ ពុំសុក្ខចិត្រសូមបំរើលោកទៅ ព្រះកោះយកខ្លួនថៅកែមកជំនុំជំរាះតាមច្បាប់ឲ្យទានខ្ញុំប្របា្ទសុក្ខចិត្រត៏ទៅ សាច់ក្ដី្យខុសត្រូវ ខ្ញុំប្របា្ទទ៏ទួលតាមច្បាប់ ក្រែងពុំប្រកត់ខ្ញុំប្របា្ទគូសថ្នាំងចង់ឱលដៃ្យឆ្វេង ជំរាបជូនទុកជាចុះណាំស្រាប ។

ពាក្យដែលកើតពី របៀប “គន្លាស់កាត់”

បើតាមលោក អៀវ កឹស(*), ពាក្យខ្មែរមួយចំនួន កើតមកពីរបៀប “គន្លាស់កាត់» ។

របៀប “គន្លាស់កាត់»

ពាក្យ “គន្លាស់កាត់” ៖ គឺជាពាក្យ ដែលកើតមកពី ការគន្លាស់ នៃពាក្យពីរ ( two monosyllables words ) ហើយកាត់ចោល មួយភាគ ។

ពាក្យនេះមានលក្ខណះ ពីរយ៉ាង ៖

    ១. គន្លាស់ នៃពាក្យពីរ, ហើយកាត់ចោល ពាក្យខាងចុង ។
    ២. គន្លាស់ នៃពាក្យពីរ, ហើយកាត់ចោល ពាក្យ ខាងដើម ។

ឧទាហរណ៏ ១​ ៖

    កោស = កាយ + បោស > កោស + (បាយ) > កោស
    កោស 1 កិ. រូស​រំលីង​, កោស​ជ្រូក​, កោស​ដូង​ កោស​បាយ ជាដើម ។
    ធ្នើរ = ថ្នាក់ + លើ > ធ្នើរ + (ឡាក់) > ធ្នើរ
    ធ្នើរ ន. ថ្នាក់​ខ្ពស់​សម្រាប់​បន្ទើរវត្ថុ​ផ្សេងៗ : ដាក់​កន្ទេល​លើ​ធ្នើរ ។
    បង្អោង = បង្អែក + តោង > បង្អោង + (តែក) > បង្អោង
    បង្អោង ន. ឈើ​ឬ​ឫស្សី​មាន​កាំ​សម្រាប់​ឡើង​ឈើ​ខ្ពស់ : បង្អោងត្នោត​, ឡើង​តាម​បង្អោង ។
    ជ្រៀង = ជ្រេ + រៀង > ជ្រៀង + (រេ) > ជ្រៀង
    ជ្រៀង គុ. ដែល​ល្អៀង ។ គុ. ឬ ន. ឈ្មោះ​អក្សរ​តួ​ទ្រេត : អក្សរ​ជ្រៀង ។
    ដង្កាប់ = ដង្កៀប + ចាប់ > ដង្កាប់ + (ចៀប) > ដង្កាប់
    ដង្កាប់ ន. ប្រដាប់​ធ្វើ​ដោយ​ដែក​មាន​ផ្នែក​ពីរ​ ដាក់​ខ្វែង​ប្រទាក់​គ្នា​ជា​ចម្ពាម អាច​កម្រើក​វិល​បាន​​ដោយ​ភ្លៅ​មួយ​ត្រង់​កណ្ដាល សម្រាប់​ចាប់​ឬ​ដក​ដែក​គោល​ជាដើម ។
    ភ្នឹក = ភ្លេច + នឹក > ភ្នឹក + (នេច) > ភ្នឹក
    ភ្លឹក កិ. រលត់​ស្មារតីស្លុង​​ជ្រៅ​មិន​ដឹង​ខ្លួន​ដោយ​ឈឺ​ដាប​ខ្លាំង ( ទីទៃ​ពី​ដេក​លក់​តាម​ធម្មតា ) : គាត់ភ្លឹក​ម្ដងៗ​ទៅ​ហើយ ។ ស្លុត​ស្មារតី​, ខ្លាច​ចំប្រប់ : សម្បើមគួរ​ភ្លឹក​, ឥតភ្លឹក ។

ឧទាហរណ៏ ២​ ៖

    មុង = ទ្រុង + មូស > (ទ្រូស) + មុង > មុង
    មុង ន. ​សំពត់​ដែល​ដេរ​មាន​ខ្នង​ មាន​របាំង​ជុំ​វិញភ្ជាប់​មុខ​គ្នា សម្រាប់​ការ​ពារ​មូស​មិន​ឲ្យ​ខាំ​ ។ មុង​ផ្លិត មុង​មាន​ឆ្អឹង​សម្រាប់​បើក​កាង​ហើយ​តម្លោះ​បាន ។ ដេកមុង ដេក​ក្នុង​មុង​ ។
    ផេះ = ឆេះ + ផង់ > (ឆង់) + ផេះ > ផេះ
    ផេះ ន. សំណុស​ដែល​ភ្លើង​ឆេះ​សុស​ជា​ផង់​, ផង់​សំណល់​នៃ​វត្ថុ​ដែល​ភ្លើង​ឆេះ ។ ផេះ​! ឬ ផេះ​កណ្ដាល​ចង្ក្រាន ! ពាក្យ​សាមញ្ញ សម្រាប់​និយាយ​ដោយ​សេចក្ដី​អស់​សង្ឃឹម​ប្រដូច​ទៅ​នឹង​ផេះ គឺ​ថា​មិន​កើត​ជា​ការ​ទេ ។ ( ព. ប្រ. ) មិនផេះទេ ! មិនកើតការ​ទេ ! ។ ស៊ី​ផេះ ! ឬ ស៊ី​តែ​ផេះ ! គ្មាន​អ្វី​ស៊ី​ទេ​​មាន​តែ​ផេះ ស៊ី​តែ​ផេះ​ចុះ ! ( ព. សា. ) ។ល។

References :

( ១ ) http://sealang.net/khmer
( ២ ) វចនានុក្រមខ្មែរ, ពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត, ១៩៦៧
( ៣ ) La grammaire du khmère moderne , KHIN Sok, ២០០២
( ៤ ) វេយ្យាករណ៏ ថ្នាក់ទី ៧, ក្រសួងអប់រំ, ១៩៩២

(*) លោក អៀវ កើស, ភាសាខ្មែរ ឆ្នាំ ១៩៤៧